काल्लेखेतपाडा शाळेचा जीवघेणा प्रवास! नदीच्या पुरातून विद्यार्थ्यांची शाळा गाठण्यासाठी धडपड

काल्लेखेतपाडा शाळेचा जीवघेणा प्रवास! शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना ओलांडावी लागते पुराची नदी; प्रशासनाचे लक्ष कधी जाणार?

नंदुरबार जिल्ह्यातील धडगाव तालुक्यातील वास्तव; ६० ते ७० विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेचा गंभीर प्रश्न, ग्रामस्थांची प्रशासनाकडे तातडीच्या उपाययोजनांची मागणी

नंदुरबार : महाराष्ट्रातील आदिवासीबहुल नंदुरबार जिल्ह्यातील अतिदुर्गम भागांमध्ये आजही मूलभूत सुविधांचा अभाव असल्याचे चित्र अनेकदा समोर येते. शिक्षणासारख्या मूलभूत अधिकारासाठी विद्यार्थ्यांना जीव धोक्यात घालावा लागत असेल, तर ही बाब निश्चितच चिंताजनक आहे. धडगाव तालुक्यातील उमरणी गावांतर्गत असलेल्या काल्लेखेतपाडा येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेची परिस्थिती याच वास्तवाची जाणीव करून देणारी आहे.

या शाळेत शिक्षण घेण्यासाठी येणाऱ्या विद्यार्थ्यांना पावसाळ्यात नदीच्या पुरातून जीवघेणा प्रवास करावा लागत असल्याचा गंभीर प्रकार समोर आला आहे. शाळेपर्यंत जाण्यासाठी सुरक्षित आणि सोयीस्कर रस्ता नसल्याने विद्यार्थ्यांना दोरीच्या साहाय्याने, शिक्षकांच्या मदतीने आणि काही वेळा पालकांसोबत नदी पार करून शाळेत पोहोचावे लागत असल्याचे स्थानिक ग्रामस्थ सांगतात.

शिक्षणासाठी विद्यार्थ्यांना अशा प्रकारे जीव धोक्यात घालावा लागणे, ही केवळ एका गावाची समस्या नसून ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील शैक्षणिक सुविधांबाबत गांभीर्याने विचार करण्याची गरज अधोरेखित करणारी बाब आहे.

शाळेत जाण्यासाठी नदीच्या पुरातून प्रवास!

धडगाव तालुक्यातील काल्लेखेतपाडा येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेत परिसरातील विविध पाड्यांमधून विद्यार्थी शिक्षणासाठी येतात. मात्र, शाळेपर्यंत पोहोचण्यासाठी सुरक्षित रस्ता उपलब्ध नसल्यामुळे विद्यार्थ्यांना मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.

विशेषतः पावसाळ्यात या भागातील नदी-नाल्यांना पाणी वाढल्याने परिस्थिती अधिक गंभीर बनते. नदीला पूर आलेला असताना विद्यार्थ्यांना दोरीच्या साहाय्याने नदी पार करावी लागत असल्याची माहिती समोर आली आहे.

नदीच्या एका बाजूला दोरी बांधून विद्यार्थ्यांना दुसऱ्या बाजूला नेण्याची व्यवस्था केली जात असल्याचे ग्रामस्थांचे म्हणणे आहे. अशा परिस्थितीत पाण्याचा प्रवाह अचानक वाढल्यास विद्यार्थ्यांच्या जीविताला गंभीर धोका निर्माण होऊ शकतो.

पावसाळ्यातील मुसळधार पाऊस, वेगाने वाहणारे पाणी आणि नदीच्या पातळीत होणारी अचानक वाढ यामुळे हा प्रवास अधिक धोकादायक ठरू शकतो.

सात पाड्यांतील ६० ते ७० विद्यार्थ्यांचा प्रश्न

उमरणी गावातील काल्लेखेतपाडा येथील या शाळेत परिसरातील अनेक पाड्यांमधून विद्यार्थी शिक्षणासाठी येतात.

स्थानिक माहितीनुसार, सावरीपाडा, देवपाडा, मोवाडीपाडा, पाटीलपाडा, होळीपाडा, खालचापाडा आणि नीलपीपाडा या पाड्यांमधील जवळपास ६० ते ७० विद्यार्थी दररोज या शाळेत येतात.

या सर्व विद्यार्थ्यांना शाळेत जाण्यासाठी आणि घरी परतण्यासाठी पावसाळ्यात नदी-नाल्यांच्या अडचणींचा सामना करावा लागत आहे.

लहान वयातील विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी असा धोकादायक प्रवास करावा लागणे ही बाब पालकांसाठीही चिंतेची आहे. मुलांच्या शिक्षणाची ओढ एका बाजूला आणि त्यांच्या सुरक्षिततेची काळजी दुसऱ्या बाजूला, अशा दुहेरी परिस्थितीत पालकांना निर्णय घ्यावा लागत असल्याचे चित्र या समस्येतून दिसून येते.

अनेक वर्षांपासून रस्त्याचा प्रश्न प्रलंबित?

ग्रामस्थांच्या म्हणण्यानुसार, काल्लेखेतपाडा शाळेपर्यंत जाण्यासाठी सोयीस्कर आणि सुरक्षित रस्त्याची सुविधा गेल्या अनेक वर्षांपासून उपलब्ध नाही.

पावसाळा सुरू झाला की विद्यार्थ्यांच्या प्रवासाचा प्रश्न पुन्हा गंभीर बनतो. नदी-नाल्यांना पाणी वाढल्यानंतर शाळेत जाणे कठीण होते. काही परिस्थितींमध्ये विद्यार्थ्यांना नदी पार करण्यासाठी शिक्षक आणि पालकांच्या मदतीवर अवलंबून राहावे लागते.

दरवर्षी उद्भवणाऱ्या या समस्येवर कायमस्वरूपी उपाययोजना होणे आवश्यक असल्याची अपेक्षा स्थानिक नागरिक व्यक्त करीत आहेत.

मात्र, या रस्त्याबाबत यापूर्वी कोणत्या विभागाकडे किती वेळा निवेदने देण्यात आली, कोणत्या योजना प्रस्तावित करण्यात आल्या किंवा प्रशासकीय स्तरावर कोणती कार्यवाही झाली, याची स्वतंत्र अधिकृत माहिती उपलब्ध नसल्याने त्याबाबत ठोस निष्कर्ष काढता येत नाही.

अतिवृष्टीमुळे परिस्थिती अधिक गंभीर

मागील काही दिवसांपासून या भागात मोठ्या प्रमाणावर पाऊस होत असल्याचे स्थानिकांनी सांगितले आहे. त्यामुळे नदी-नाल्यांमधील पाण्याची पातळी वाढून विद्यार्थ्यांच्या प्रवासात अधिक अडथळे निर्माण होत आहेत.

अशा परिस्थितीत नदी पार करताना पाण्याचा प्रवाह अचानक वाढणे, पाय घसरणे किंवा दोरीचा आधार सुटणे यांसारख्या संभाव्य धोक्यांकडे दुर्लक्ष करता येणार नाही.

विशेषतः लहान मुलांच्या बाबतीत अशा प्रवासाचे परिणाम गंभीर ठरू शकतात.

विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेचा प्रश्न निर्माण झाल्यानंतर केवळ शिक्षक आणि पालकांच्या मदतीवर अवलंबून राहणे पुरेसे ठरणार नाही. सुरक्षित मार्ग आणि आवश्यक संरक्षक सुविधांची व्यवस्था करणे महत्त्वाचे आहे.

शिक्षकांची मदत; पण कायमस्वरूपी उपाय कधी?

विद्यार्थ्यांना नदी पार करण्यासाठी शिक्षक मदत करीत असल्याचे स्थानिकांकडून सांगण्यात येते. विद्यार्थ्यांचे शैक्षणिक नुकसान होऊ नये, यासाठी शिक्षक प्रयत्नशील असले तरी नदीच्या पुरातून प्रवास करण्याची परिस्थिती ही स्वतःमध्ये गंभीर चिंतेची बाब आहे.

शिक्षकांनी मदत करणे महत्त्वाचे असले, तरी विद्यार्थ्यांना सुरक्षितपणे शाळेत पोहोचण्यासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा उपलब्ध करून देण्याची जबाबदारी संबंधित यंत्रणांनी गांभीर्याने घेणे गरजेचे आहे.

शिक्षणाचा मार्ग हा ज्ञानाकडे नेणारा असावा; तो विद्यार्थ्यांच्या जीविताला धोका निर्माण करणारा नसावा.

प्रशासन आणि लोकप्रतिनिधींनी लक्ष देण्याची गरज

काल्लेखेतपाडा शाळेच्या समस्येकडे जिल्हा प्रशासन, जिल्हा परिषद शिक्षण विभाग, बांधकाम विभाग, पंचायत समिती आणि संबंधित स्थानिक यंत्रणांनी लक्ष देण्याची गरज आहे.

या भागातील भौगोलिक परिस्थिती, नदीचा प्रवाह, पावसाळ्यातील पाण्याची पातळी आणि विद्यार्थ्यांची संख्या यांचा विचार करून सुरक्षित पर्याय निश्चित करणे आवश्यक आहे.

स्थानिक लोकप्रतिनिधींनीही या प्रश्नाचा पाठपुरावा करून संबंधित विभागांकडून आवश्यक कार्यवाही करून घेण्याची अपेक्षा ग्रामस्थ व्यक्त करीत आहेत.

हा भाग राज्याचे माजी आदिवासी विकासमंत्री तथा माजी पालकमंत्री आमदार ॲड. के. सी. पाडवी यांच्या मतदारसंघाशी संबंधित असल्याचे स्थानिकांनी नमूद केले आहे. त्यामुळे या समस्येकडे लोकप्रतिनिधी आणि प्रशासनाचे लक्ष वेधले जात आहे.

मात्र, संबंधित लोकप्रतिनिधी किंवा प्रशासनाने या विशिष्ट प्रकरणात काय भूमिका घेतली आहे, याबाबत अधिकृत प्रतिक्रिया उपलब्ध झाल्याशिवाय कोणताही निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.

काय उपाययोजना करता येऊ शकतात?

काल्लेखेतपाडा शाळेतील विद्यार्थ्यांचा प्रवास सुरक्षित करण्यासाठी परिस्थितीनुसार पुढील उपाययोजनांचा विचार करता येऊ शकतो.

१. सुरक्षित रस्ता उपलब्ध करून देणे : शाळेपर्यंत जाण्यासाठी बारमाही वापरता येईल असा सुरक्षित रस्ता तयार करण्याच्या शक्यतेची तांत्रिक पाहणी करणे.

२. नदीवरील सुरक्षित पूल किंवा पर्यायी मार्ग : नदीच्या भौगोलिक परिस्थितीनुसार लहान पूल, पादचारी पूल किंवा अन्य सुरक्षित मार्ग उभारण्याची व्यवहार्यता तपासणे.

३. तात्पुरती सुरक्षित वाहतूक व्यवस्था : कायमस्वरूपी काम पूर्ण होईपर्यंत विद्यार्थ्यांसाठी सुरक्षित पर्यायी मार्ग किंवा आवश्यकतेनुसार वाहतुकीची व्यवस्था करणे.

४. पावसाळ्यातील आपत्कालीन नियोजन : नदीला पूर आल्यास विद्यार्थ्यांनी नदी पार करू नये, यासाठी स्पष्ट सूचना, सुरक्षिततेची व्यवस्था आणि आपत्कालीन संपर्क यंत्रणा तयार करणे.

५. शाळेच्या परिसराची तांत्रिक पाहणी : शिक्षण विभाग आणि संबंधित बांधकाम विभागाने प्रत्यक्ष स्थळाची पाहणी करून रस्ता, पूल किंवा अन्य पर्यायांबाबत अहवाल तयार करणे.

६. ग्रामसभेत प्रश्न उपस्थित करणे : ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षित प्रवासाचा प्रश्न अधिकृतरीत्या मांडून आवश्यक प्रस्ताव संबंधित विभागाकडे पाठविणे.

या उपाययोजनांची अंमलबजावणी करताना स्थानिक परिस्थिती, तांत्रिक व्यवहार्यता आणि विद्यार्थ्यांची सुरक्षितता यांना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.

शिक्षणासाठीचा संघर्ष थांबणार कधी?

आदिवासीबहुल आणि दुर्गम भागातील प्रत्येक मुलाला सुरक्षित वातावरणात शिक्षण घेण्याची संधी मिळणे आवश्यक आहे. मात्र, काल्लेखेतपाडा येथील विद्यार्थ्यांना शाळेत जाण्यासाठी नदीच्या पुरातून प्रवास करावा लागत असल्याचे चित्र समोर येत असेल, तर या प्रश्नाकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे.

एका बाजूला शिक्षणाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडविण्याचे प्रयत्न सुरू असताना दुसऱ्या बाजूला शाळेत पोहोचण्यासाठीच त्यांना जीव धोक्यात घालावा लागत असेल, तर ही परिस्थिती बदलण्यासाठी ठोस उपाययोजना होणे आवश्यक आहे.

ग्रामस्थांच्या मते, या समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा निघाल्यास विद्यार्थ्यांचा प्रवास अधिक सुरक्षित होईल आणि पालकांचीही चिंता कमी होईल.

ग्रामस्थांचे प्रशासनाला सवाल

काल्लेखेतपाडा शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या समस्येवरून स्थानिक ग्रामस्थांनी प्रशासनासमोर काही महत्त्वाचे प्रश्न उपस्थित केले आहेत.

• शाळेपर्यंत जाण्यासाठी सुरक्षित रस्ता उपलब्ध करून देण्याबाबत संबंधित विभाग कधी कार्यवाही करणार?
• पावसाळ्यात विद्यार्थ्यांना नदीच्या पुरातून प्रवास करावा लागू नये, यासाठी तातडीने कोणती व्यवस्था करण्यात येणार?
• या भागाची प्रत्यक्ष पाहणी करून कायमस्वरूपी उपाययोजनेचा प्रस्ताव तयार करण्यात येणार का?
• सात पाड्यांतील ६० ते ७० विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी प्रशासन कोणती पावले उचलणार?
• दरवर्षी उद्भवणाऱ्या या समस्येवर कायमस्वरूपी तोडगा कधी निघणार?

या प्रश्नांची उत्तरे आणि प्रत्यक्ष कार्यवाहीची प्रतीक्षा परिसरातील ग्रामस्थ करीत आहेत.

निष्कर्ष : विद्यार्थ्यांचा जीव धोक्यात नको, शिक्षणाचा मार्ग सुरक्षित हवा!

काल्लेखेतपाडा येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या प्रवासाचा प्रश्न हा केवळ रस्त्याच्या अभावापुरता मर्यादित नाही. तो विद्यार्थ्यांची सुरक्षितता, शिक्षणातील समान संधी आणि दुर्गम भागातील मूलभूत सुविधांच्या उपलब्धतेशी संबंधित आहे.

विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी नदीच्या पुरातून जीव धोक्यात घालून प्रवास करावा लागू नये, यासाठी संबंधित यंत्रणांनी परिस्थितीची तातडीने पाहणी करून आवश्यक उपाययोजना करणे गरजेचे आहे.

विद्यार्थ्यांना शाळेत जाण्यासाठी जीवघेणी कसरत करावी लागणार नाही, असा सुरक्षित मार्ग उपलब्ध करून देणे हीच या प्रश्नावरील सर्वात महत्त्वाची अपेक्षा आहे.

आता पाहावे लागेल की काल्लेखेतपाडा शाळेतील विद्यार्थ्यांच्या या गंभीर समस्येकडे जिल्हा प्रशासन, शिक्षण विभाग आणि स्थानिक लोकप्रतिनिधी किती गांभीर्याने लक्ष देतात आणि विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षित प्रवासासाठी प्रत्यक्षात कोणती पावले उचलली जातात.